Zaza aydınları korkaktır tarihini bilmiyor ve araştırmıyor toplumundan soyuttur milli benlikleri gelişmemiştir adeta atasından utanç duyar Türk, Kürt, Arap, Acem milliyetçiliğinin Yılmaz savunucularıdır.

Tabi ki kısa bir köşe yazısında bu meseleyi anlatmanın zorluğunu takdir edersiniz. Kaldı ki bu konu konun uzmanları tarafından ortaya konması gerekir. Bunu unutmadan! Biz burada, sadece bu mevzunun üzerindeki perdeyi samimi olarak kaldırmak ve tartışılması için zemin hazırlamaya çalışacağız. Bazı kaynakları ve tespitleri sunacağız.

Etnolog Peter Alford Andrews (1989) Türkiye’de Etnik Gruplar adlı çalışmasında Zazaları; Alevi Zaza ve Sünni Zaza olarak ayırmakta ve Kürtlerden ayrı bir etnik grup olarak değerlendirmektedir.

Zazalar, bazı kaynakta Kürt olarak nitelendirilirken kimi kaynaklarda da Türk oldukları iddia edilmektedir. Ancak Zazaları bağımsız bir etnik grup olarak değerlendiren iki doktora tezinin yanı sıra birçok master tezi ve bilimsel makale bulunmaktadır: Kazım Aktaş (1999), Kahraman Gündüzkanat (1997), Selahattin Tahta (2002), Hülya Taşçı (2006), Gülsün Fırat (2010: 139).

Şafii inancına sahip Zazaların hemen hepsi kendilerini Zaza, dillerini Zazaki diye tanımlarken, Palu, Bingöl veya Dicle (Piran) gibi yerlerde Zaza’nın yanında paralel olarak Kırd tanımlasına da sınırlı şekilde rastlanır. Mutki, Baykan gibi yörelerde de Dımıli tanımı geçer. Kürt komşularını Kurmanc, ~ Kuırmonc veya Kırdasi diye bilirler. Hanefi inancından olan Zazalar ise kendilerini ağırlıklı olarak Dımıli, yer yer Zaza olarak da tanımlarken, Kürt komşularına Kırdasi derler. Sünni kesimde, özellikle 60-70 yaşının altında olanlar Zaza veya Dımıli gibi tanımlamaları ulusal veya etnik anlamda tüm Zazalar için kullanmaktadır.

Zaza tanımına coğrafi bir tanımlama olarak ilk kaynağa Pers kralı Dara’nın Behistun (Bisutun) Eski Farsça yazıtlarında (M.Ö. 5. yüzyıl, tahminen 520) rastlanır ki, burada yukarı Fırat havzası “Zāzāna” şeklinde adlandırılmaktadır rastlanır ki, burada yukarı Fırat havzası “Zāzāna” şeklinde adlandırılmaktadır.
Zaza adının geçtiği birçok kaynaktan biri 1329/30 (730 h.) yılından kalma ve ‘Kureyş Şeceresi’ olan yazılı bir deri dökümandır.

Zazaca yı Farsça ve Kürtçeden ayıran özellikler:

‘’Zazaca hakkında siyasette ve halk arasında, hatalı olarak yaygın olan “Kürt lehçesi” diye bir tanımlama vardır. Özelikle son yıllarda yavaş yavaş açığa çıkan araştırmaların ve dergilerin sayesinde bu görüş değişmektedir.’’

Zaza ca, Doğu Anadolu’nun yukarı Fırat/Dicle havzasında, sayıları tam olarak bilinmemekle beraber 6 ile 9 milyon arası kişi tarafından konuşulan bir dildir. Türkçe sonra Zaza,ca istatistiki kaynak ve veriler Doğu ve Güney Doğu’da zaza nüfusu %25.9 Kürtçe % 11.6 konuşulan dildir. (Alman Yüksek Bilimler Akademisi KÜRDİSŞIPRİHEN 45€ satın alabilirsiniz) Anadolu dilleri arasinda Türkiye sınırları dışında, Afganistan, İran, Pakistan özerk Zazaca konuşan bölgeler vardır Kürtçe ve Farsçaya bugünkü yapısıyla da (synchronic) bakılırsa biçimsel açıdan da önemli farkların olduğu görülebilir. Örneğin şimdiki zaman fiil çekiminde kullanılan fiil ekleri ve şahıs sonekleri, farklı ön ve arka takılar (pre- and postpositions), şahıs zamirleri, Zazacada 3. şahısta, ayrıca sıfat tamlamasında cinsiyet ayrımı Kurmanciye göre daha ayrıntılı bir biçimde şekillendirilmiştir. Zazacanın Hazar Dilleri ile olan birçok ortak yönlerinden biri, şimdiki zaman çekimin aslen ortaç ile kurulması (-en- < -ant-), örn.: Zaz. vên-en- “görmek” (şimdiki zaman gövdesi), Azeri vin-n-, Talişi vin-d- iken ötekisi de, Gorancada da keza, Sengiseri, Azeri gibi dillerde olduğu gibi, isimde yalın haldeyken de cinsiyetin belirgin olabilmesi, örn.: Zaz. her : here, Azeri (Keceli) ve Simnanca xar : xára, Goranca har : māhára “eşek (eril : dişil)” (vurgusuz -e < -a < muhtemelen Eski İrancada olan dişil sözcüklerin bitimi -ā’ya dayanır) . Zazaca da şimdiki zamanda ayrıca bir de bildirme kipinden farklı olarak istek kipi gövdesi (subjunctive stem) mevcuttur. Kökeni orta ve eski İrancanın fiil kökenine dayanır: O vano “söylüyor”, o ke vaco “söylerse” < Proto Hint-İranca vač-. Karşılaştırın: Kurm. Ew di-bêj-e : ew ku bêj-e ve NP ū mī-gū-yed او می گوید : ū ke bigūyed او که بگوید . Kaynak;(mesut keskin)

Gene dilbilimci Sevan Nişanyan la yapılan bir sohbeti aktarmamda fayda sanırım;

Zazaca meselesinde Kürt milliyetçi çevrelerinde şöyle bir eğilim var biliyorsunuz; “Bu ayrı bir dil değil, Kürtçe’nin lehçesi. Kürt dilleri var Sorani, Kurmanci gibi. Bu da onlardan bir tanesi”… Buna karşı da şöyle bir görüş var; “Hayır, Zazaca ayrı bir dil”. Kürt milliyetçi literatürü ise buna “hayır, bu aramızda yapay farklılık yaratmak isteyenlerin uydurduğu bir şey” diye karşılık veriyor. Sizin görüşünüz?
Ben bir tarihte Taraf’taki köşemde bu konuda iki üç yazı yazdım. Gökyüzü tepeme yıkıldı diyebilirim. Korkunç bir duygusal fırtına yaratan bir konu. Akademik görüş son derece nettir, Zazaca ayrı bir dildir. Lehçenin standardı bellidir, iki dil karşılıklı olarak, özel bir eğitim almadan ve tam teşekküllü cümlelerle konuşulduğunda birbirini anlayabilir mi anlayamaz mı… Zazaca ve Kurmanci birbirini anlayabilen diller değildir. Dolayısıyla teknik olarak bunlar iki ayrı dildir.

O zaman bitmiş bu iş demektir…

Bana da öyle geliyor. Ama bunu söylediğiniz zaman linç edilebilirsiniz anlatabiliyor muyum?

Zazaların “lehçe mi dil mi” tartışmasında ikiye ayrılmış durumda olduğunu söylediniz. Bu ayrım hattı Sünni ve Alevi Zazaların arasından mı geçiyor?
Tam değil. Sünni Zazalar daha çok Kürtçülüğe yatkın, Alevi Zazalar daha fazla Zazacılığa yatkın. Ama tam olarak böyle bir farklılaşma yok. Söz gelimi Siverek Zazaları Sünnidir ama şiddetle Zaza milliyetçisidir.

Zazalar Kürtlerden çok önce Doğu Anadolu’nun kalbi olan Van Gölü çevresine gelip yerleşmişler.
Bölgeye önce gelmişlik itibariyle Zazalar ile Kürtleri karşılaştıran lngilliz tarihçi David N. Mackenzie göre, Zazalar Kürtlerden çok önce Doğu Anadolu’nun kalbi olan Van Gölü çevresine gelip yerleşmişler, Kürtler daha sonra gelip onları batıya sürmüştür.(kaynak Dr. Yaşar Kalafat
Dinler Tarihi Araştırması

Zazalar ve Zazaca üzerine en önemli çalışma Alman bilim adamı Oskar Mann tarafından gerçekleştirilmiştir. O. Mann, “yeni Farsça”dan farklı olan Zazaca ile Gorancayla karşılaştırınca, 4. Temmuz 1906 da Prusya Bilimler Akademisine yazdığı mektubunda, Zazaca’nın katiyen Kürtçe olmadığını belirttmıştir.[6] Daha sonra onun çalışmaları diğer bir Alman bilim adamı olan Karl Haddank tarafından analiz edilerek 1932 yılında yayımlanmıştır. Onlar bu çalışmaları ile Zazaca’yı diğer İrani ve İrani olmayan diller ile karşılaştırmışlar ve Zazaca’nın ayrı bir dil olduğunu bir lehçe olmadığını ortaya koymuşlardır.[7]

.Minorsky;İslam Ansiklopedisi’nin daha doğru olan İngilizce nüshasında (Encyclopesida of Islam) açıkca”kesinlikle” ibaresini kullanarak ”20.yy.’da Kürtler arasında kesinlikle Kürt olmayan bir unsurun ”Zaza” tespit edildiğini” belirtir.(sf.1134)”Zazaların Kürtçeden çok farklı bir Kuzey batı lehçesi konuştuklarına” değinir.(sf.1152) Minorsky, Zaza kelimesinin geçtiği her yerde ”gerçek Kürt olmayan” notunu düşer.(sf.1151) Zazaca’nın en yakın olduğu dil Goranca,dır.
Ayrıca bu konunun en yetkili uzmanları kabul edilen O.Mann,David Mckenzie ve Haddank,Hollandalı araştırmacı M.V.Bruinessen Ağa Şeyh ve Devlet isimli kitabında belirtildiği gibi Güran, Hewrami ve Zazaların Kürtüklerini kararlılıkla reddetmektedirler.(sf.144)
İlaveten Japon asıllı araştırmacı ünlü Prof. Goichie Kojima,Zazaca’yı ayrı bir dil olarak sınıflandırmakta,hatta daha ileri giderek bir Kürt dil grubunun bulunmadığı diğer lehçelerin de ayrı bir dil hüviyeti taşıdığını belirtmektedir.

Prof.Dr.Thomanshek,Heartman,Nöldeke’nin Dersim Zazalarını Kürt olarak kabul etmediklerini belirtir.(sf.29)

Diğer bir görüş

Aslında Zazaların, Kürt öncesi bir İran nüfusundan gelmiş olması olasılık olmaktan da ötedir. Zazaların kökeni, MÖ 2350-2150 dönemlerinde Anadolu’ya yerleşen ve bir Kafkas halkı olan Hurrilere dayanmaktadır. Zazalar, Kürtlerden çok önce bu topraklara yerleştikleri için, bugün Kürtlerin yaşadıkları bölgeler tarihsel olarak ana yurtlarıdır. Hurriler M.Ö. 2350-2150 döneminde günümüz Zaza yerleşim bölgesine yerleşerek Hattilere komşu olurlar.

Bu konuda dünyanın önde gelen bilim adamlarından olan; Robert Gordon Latham(1860),WilhelmStrecker (1862), Almanİranolog Freinolog Friedrichvon Spiegel,(1871), Alman İranolog C. Bartholomoe(1923), Alman W. Lentz(1926), Norveçli İrenolog G. Morgenstiernne (1927), Ermenidilbilimci A. Abeeghian (1934), İngiliz İranalog H. W. Bailey (1936-50), A. Christensen. K (1939), Fransızdilbilimcilerden J. Vendryese E. Benveniste (1952), Alman İronolog W . B. Hennig (1954), İranolog İ. Gerschvitsch (955), Rus İranolog İ. M. Oranski (1960), B. Henning (1954), D. N. MacKenzie (1961–95), Alman Türkolug ve Altayolog Gerhard Dörfer (1967), İsviçreli İranolog G. Redar (1970), İngiliz dilbilimci T. M. Johnstone (1970), G. L. Windfuhr (1972), Alman İrolog J. Meyerlingwersen (1976), C. F. Voegelin (1977), Alman dilbilimcilerden G. F. Meier (1979), İranolog R. E. Emmerick (1976), Sovyet İranolog R. L. Cabolov (1981), Slovak dilbilimci J. Genzor (1983), Alman dilbilimci G. Bossong (1985), T. L. Todd (1985; G. S. Asatrian / F. Vahman (1987–95), İngiliz İranolog J. R. Payne (1987), Amerikalı dilbilimci M. Ruhlen (1987), F. L. Vahmen (1987-95), Hollandalı İranolog P. G. Kreyenbroek (1992-93) (1926), Norveçli İrenolog G. Morgenstiernne(1927), Ermenidilbilimci Joyce Blau (1989), P. Lecoq (1989), Amerkalı dilbilimci C. M. Jacobson (1993–97), Jonst Gippert (1993–96), M. Sandonato (1994) ve Ludwig Paul (1994–9), M. Sanndonatono (1994), P.Wurzel (1997), gibi bilim adamları başta olmak üzere, Münih Üniversitesi genel bilimcilerin ele aldıkları çalışmalar sonucunda Zazaca’nın kendi başına ayrı bir dil olarak belirlemişlerdir. Dersimliler’in Kırmançlar dediği, ama uluslararası alanda Zaza olarak bilinen halkın dilinin ayrı bir dil olduğunu ve Kürtçenin lehçesi olmadığını ispat ettiler.